Tiết kiệm điện mùa nắng nóng: vì sao tiền điện mùa hè tăng?

Tiền điện mùa hè tăng vì hai lý do cộng lại: máy lạnh chạy thêm nhiều giờ mỗi ngày, và giá điện bậc thang tính phần điện dùng thêm ở bậc cao nhất nhà bạn đang dùng tới. Biểu giá sinh hoạt hiện hành có 6 bậc, bậc sau đắt hơn bậc trước; mỗi kWh vượt qua mốc 200 kWh đã sang bậc 4, đắt hơn bậc 1 khoảng một nửa.

Điện máy lạnh mỗi tháng tính bằng công thức:

Điện máy lạnh (kWh/tháng) = công suất (W) × số giờ chạy mỗi ngày × số ngày ÷ 1.000.

Ví dụ một nhà tháng thường dùng 200 kWh, mùa nóng bật thêm một máy lạnh 1HP khoảng 700 W (mức thấp trong khoảng 700–850 W khi máy nén chạy) suốt 8 giờ mỗi đêm trong 30 đêm: 700 × 8 × 30 ÷ 1.000 = 168 kWh. Bảng dưới tính lại cả hoá đơn theo số giờ chạy:

Nguồn: giá sinh hoạt 6 bậc theo Quyết định 1279/QĐ-BCT ngày 9/5/2025, cộng VAT 8% (dữ liệu giá điện Quản Lý Điện); công suất máy lạnh 1HP 700–850 W theo dữ liệu công suất thiết bị Quản Lý Điện (xem 5/10/2026). Giả định: 30 đêm, máy nén chạy đều 700 W.

Ở dòng 8 giờ, số điện tăng 84% nhưng tiền điện tăng khoảng 120%. Mỗi kWh máy lạnh trong ví dụ trung bình tốn khoảng 3.390 đồng, trong khi 200 kWh tháng thường chỉ khoảng 2.370 đồng mỗi kWh. Đó là lý do hoá đơn mùa nóng có thể tăng gấp đôi dù nhà chỉ bật máy lạnh buổi tối.

Ví dụ trên là mức cao: máy inverter sau khi phòng đủ lạnh chạy chậm lại, nên thực tế thường thấp hơn 700 W. Nhưng trời càng nóng, máy nén càng ít được nghỉ. Muốn biết vì sao máy inverter hao ít hơn khi chạy lâu, đọc bài inverter là gì. Nếu hoá đơn tăng mà nhà không dùng thêm máy lạnh, đối chiếu bài tiền điện tăng gấp đôi: công tơ sai hay dùng nhiều.

Cục Khí tượng Thủy văn gọi một ngày là nắng nóng khi nhiệt độ cao nhất trong ngày từ 35°C trở lên. Ba mức trong bản tin dự báo:

Nguồn: Cục Khí tượng Thủy văn, "Các khái niệm liên quan đến nắng nóng", 8/5/2025 (xem 5/10/2026).

Theo cùng nguồn, khi nắng nóng diện rộng kéo dài liên tục từ 2 ngày trở lên trong một khu vực dự báo thì gọi là một đợt nắng nóng. Với tiền điện, "kéo dài" mới là điều đáng lo: một ngày nóng chỉ thêm vài kWh, còn một đợt nắng nóng kéo dài cả tuần làm máy lạnh chạy nhiều đêm liền, số điện cộng dồn tới cuối tháng và đẩy cả nhà sang bậc mới.

EVN khuyến nghị đặt máy lạnh khoảng 26°C trở lên, kết hợp quạt. Phó Tổng giám đốc EVN Ngô Sơn Hải nói tại tọa đàm của Cổng Thông tin điện tử Chính phủ ngày 22/6/2026 rằng mùa nắng nóng, điều hoà là thiết bị tiêu thụ điện lớn nhất trong nhiều hộ gia đình, nên đặt khoảng 26°C để vừa thoải mái vừa tiết kiệm. Tổng công ty Điện lực Hà Nội chạy chiến dịch "Hà Nội 26+" với cùng thông điệp: điều hoà từ 26°C trở lên, bật kèm quạt.

Quạt đi kèm giúp gió lạnh lan đều trong phòng, nên đặt nhiệt độ cao hơn vẫn thấy mát. Quạt bàn, quạt đứng chỉ khoảng 40–75 W, trong khi máy lạnh 1HP khoảng 700–850 W khi máy nén chạy (dữ liệu công suất thiết bị Quản Lý Điện). Số điện từng loại quạt có ở bài quạt điện tốn bao nhiêu điện và quạt hơi nước tốn bao nhiêu điện.

Các khuyến nghị đi kèm của EVN và Điện lực Hà Nội cho mùa nóng:

• Đóng kín cửa khi bật máy lạnh, không để phòng thông ra không gian mở.
• Hạn chế nắng chiếu thẳng vào phòng: kéo rèm chỗ nắng chiếu vào.
• Vệ sinh lưới lọc, bảo dưỡng định kỳ để máy giữ hiệu suất.
• Dùng chế độ tiết kiệm (Eco) nếu máy có.
• Phòng không dùng máy lạnh thì ưu tiên thông gió tự nhiên.

Con số "tăng 1 độ tiết kiệm bao nhiêu phần trăm" trên báo mỗi nơi một khác, không rõ nguồn đo, nên bài này không dùng; muốn biết chắc thì ghi chỉ số công tơ vài ngày trước và sau khi đổi nhiệt độ. Cách tính kWh từng máy theo công suất trên nhãn có ở bài máy lạnh tốn bao nhiêu điện.

Cục nóng điều hoà nên được che nắng nhưng vẫn phải thoáng gió, vì đó là nơi máy thải nhiệt ra ngoài. Daikin Việt Nam cho biết lắp dàn nóng nơi nắng chiếu trực tiếp cả ngày có thể làm giảm hiệu quả làm lạnh và tăng nguy cơ hỏng hóc, còn đặt cục nóng trong nhà có thể làm tăng chi phí điện.

Những vị trí hãng gợi ý cho nhà phố:

• Sân thượng, tường ngoài: chọn chỗ thông thoáng, không bị nắng chiếu thẳng.
• Dưới tán cây: chỉ cây tán lá thưa, để gió vẫn lưu thông qua cục nóng.
• Trên mái: tránh mái phủ chống thấm màu tối hoặc hắc ín vì hút nhiều nhiệt; mái tôn nên có lớp cách nhiệt bên dưới.

Che nắng là có mái che phía trên, không phải trùm kín. Bọc bạt, chất đồ đạc sát mặt thổi gió hay quây kín ban công làm cục nóng hút lại chính hơi nóng nó vừa thải ra, máy nén phải chạy lâu hơn. Muốn dời cục nóng sang chỗ khác thì gọi thợ lắp đặt máy lạnh: việc này đụng tới ống gas và dây điện của máy, không tự làm.

Cắt điện luân phiên là khi hệ thống điện thiếu nguồn, ngành điện tạm ngừng hoặc giảm cấp điện lần lượt theo từng khu vực, theo kế hoạch, để cả hệ thống không bị quá tải. Nắng nóng và hạn hán dễ dẫn tới tình huống này vì chúng tác động cùng lúc vào hai phía: nhu cầu điện tăng vọt trong khi nguồn thủy điện giảm vì thiếu nước.

Mùa khô năm 2023 ở miền Bắc là ví dụ rõ nhất gần đây:

• Nhu cầu tăng: tháng 5 và đầu tháng 6/2023, sản lượng ngày cao nhất của hệ thống điện miền Bắc lên tới 453 triệu kWh, chiếm 51% cả nước và tăng 20,5% so với cùng kỳ 2022 (EVN, 3/7/2023).
• Hồ thủy điện cạn: tháng 4 và 5/2023, nước về các hồ thủy điện lớn miền Bắc thấp nhất trong nhiều năm (EVN). Ngày 8/6/2023, nhiều hồ xấp xỉ hoặc dưới mực nước chết, tức mức nước thấp nhất hồ được khai thác; các nhà máy Lai Châu, Sơn La, Bản Chát – Huội Quảng, Tuyên Quang có công suất khả dụng bằng 0, Thác Bà chỉ còn 1 tổ máy chạy ở mức 15 MW (Bộ Công Thương, 9/6/2023).
• Nhiệt điện cũng yếu đi: một số tổ máy nhiệt điện than giảm công suất hoặc gặp sự cố khi chạy liên tục trong nắng nóng gay gắt (Tạp chí Năng lượng Việt Nam, 14/12/2023).

Kết quả là đầu tháng 6/2023, EVN phải tiết giảm điện, cắt điện luân phiên ở một số địa phương miền Bắc; từ Hà Tĩnh trở vào vẫn đủ điện. Từ ngày 23/6/2023, nhu cầu điện cơ bản được đáp ứng trở lại nhờ mưa diện rộng làm nước về hồ tăng (EVN, 3/7/2023).

Tiết kiệm điện mùa nóng nay là mục tiêu chính thức: Chỉ thị 10/CT-TTg ngày 30/3/2026 của Thủ tướng đặt mục tiêu tiết kiệm tối thiểu 3% tổng điện năng cả nước năm 2026, và tối thiểu 10% trong các tháng cao điểm nắng nóng (tháng 4, 5, 6, 7), và giảm tối thiểu 3.000 MW phụ tải giờ cao điểm khi có nguy cơ thiếu điện. Với hộ gia đình, Chỉ thị khuyến khích dùng thiết bị dán nhãn năng lượng, đun nước nóng bằng năng lượng mặt trời và lắp điện mặt trời mái nhà bán dư.

Chuẩn bị gì trong nhà khi bị cắt điện không nằm trong bài này; phần đó có ở bài bão cần chuẩn bị gì về điện.

Giờ cao điểm của hệ thống điện là 17h30–22h30 từ thứ Hai đến thứ Bảy, theo Quyết định 963/QĐ-BCT ngày 22/4/2026. Thấp điểm là 0h–6h mọi ngày; Chủ nhật không có giờ cao điểm. Đây là lúc lưới điện dễ thiếu nguồn nhất.

Phó Tổng giám đốc EVN khuyên người dân hạn chế dùng cùng lúc nhiều thiết bị công suất lớn trong giờ cao điểm, và chuyển thiết bị không thực sự cần sang khung giờ khác; ông nhấn mạnh việc này không có nghĩa là không được dùng điện (tọa đàm ngày 22/6/2026). Những việc dễ dời nhất:

• Máy giặt, máy sấy: giặt buổi sáng hoặc trưa.
• Máy bơm nước lên bồn: bơm trước 17h30.
• Là quần áo: làm ban ngày hoặc Chủ nhật.
• Máy lạnh: làm mát phòng sớm một chút, tới giờ cao điểm đặt từ 26°C và bật thêm quạt.

Hộ gia đình hiện không bị tính giá theo giờ. Giá điện sinh hoạt là giá bậc thang theo tổng số kWh cả tháng, nên dời máy giặt từ 19h sang 9h không làm hoá đơn rẻ hơn; chỉ giảm tổng số kWh mới làm tiền điện giảm. Bộ Công Thương mới đề xuất trong dự thảo sửa Luật Điện lực việc áp giá theo giờ cho khách hàng sinh hoạt khi điều kiện kỹ thuật cho phép (Dân trí, 26/6/2026); chưa có mức giá và ngày áp dụng.

Nhà nào ký hợp đồng giá kinh doanh, sản xuất thì khác: giá điện tính theo giờ, xem giá điện kinh doanh. Đừng nhầm với giá điện hai thành phần, cơ chế đang thí điểm với khách hàng dùng điện lớn, hộ gia đình không thuộc diện.

Việc nên làm trước là giảm số giờ và công suất máy lạnh, vì máy lạnh là thiết bị đẩy hoá đơn mùa hè lên bậc cao. Thứ tự gợi ý:

1. Hẹn giờ tắt máy lạnh khi trời dịu về sáng sớm, bật quạt thay: mỗi giờ máy lạnh 1HP bớt được khoảng 0,7 kWh.
2. Đặt từ 26°C, bật kèm quạt, đóng kín cửa, kéo rèm.
3. Che nắng cục nóng nhưng để thoáng, vệ sinh lưới lọc trước mùa nóng.
4. Kiểm thiết bị chạy liên tục như tủ lạnh, bình nóng lạnh; xem tủ lạnh tốn bao nhiêu điện.
5. Theo dõi số điện giữa tháng: đọc công tơ khi được nửa kỳ hoá đơn, nhân đôi số đã dùng để biết cuối kỳ sẽ rơi vào bậc nào. Đổi số W, số giờ ra kWh theo bài 1 kWh là gì.

Các thiết bị khác ngoài máy lạnh có ở bài cách giảm tiền điện; dấu hiệu một thiết bị đang hao điện bất thường có ở bài dấu hiệu thiết bị điện ngốn tiền điện. Toàn bộ chủ đề tiết kiệm điện được gom ở trang chuyên mục; cùng cụm bài theo mùa có tiền điện mùa đông và máy hút ẩm mùa nồm.