Người Nhật tiết kiệm điện như thế nào?

Mùa hè 2011 Nhật Bản giảm điện vượt mục tiêu: chính phủ yêu cầu vùng Tokyo và Tohoku giảm 15% so với hè 2010, kết quả hai vùng giảm khoảng 18–19%, và đỉnh phụ tải vùng Tokyo giảm 18%.

Bối cảnh: động đất và sóng thần ngày 11/3/2011 làm hơn 27 GW nhà máy điện ngừng chạy. Công ty Điện lực Tokyo (TEPCO) phải cắt điện luân phiên khoảng hai tuần, tàu điện chỉ chạy khoảng 20% bình thường (IEA, 2011).

Cách làm gồm ba lớp, nặng nhẹ khác nhau theo đối tượng:

• Bắt buộc với khách lớn: nơi dùng từ 500 kW trở lên ở vùng Tokyo, Tohoku phải giảm 15% công suất từ 9 giờ đến 20 giờ, từ 1/7 đến 22/9/2011, theo Điều 27 Luật Kinh doanh điện; vi phạm có thể bị phạt tới 1 triệu yên mỗi giờ. Lệnh này được gỡ sớm ngày 9/9/2011 vì không còn nguy cơ thiếu điện.
• Kêu gọi với nhà nhỏ và hộ gia đình: cùng mục tiêu 15%, không phạt. Vùng Kansai được kêu gọi giảm từ 10% trở lên, cũng tự nguyện.
• Thông tin hằng ngày: "dự báo điện" (cung, cầu, phần dự phòng còn lại) được đưa lên tivi, web và ga tàu như dự báo thời tiết; ga tàu, sảnh công sở, cửa hàng giảm đèn.

Nguồn: số của METI (2011), đã điều chỉnh theo thời tiết, trích trong Kimura và Nishio, ACEEE Summer Study 2013 (xem 5/10/2026). Mục tiêu Kansai là tự nguyện.

Đỉnh phụ tải vùng Tokyo hè 2011 là 49,22 GW (15 giờ ngày 18/8), so với 59,99 GW của tháng 7/2010, tức giảm khoảng 18%. Cả nước Nhật giảm khoảng 12% điện mùa hè đó. Đèn LED cũng bán chạy kỷ lục: thị phần LED trong đèn bán ra lên 40%, gấp đôi trước khủng hoảng và lần đầu vượt bóng sợi đốt (IEA, 2011).

Phần đáng học nhất nằm ở hộ gia đình: không ai bị phạt, nhưng hộ vùng Tohoku vẫn giảm 18%. Một khảo sát hơn 8.000 hộ của Viện nghiên cứu Jyukankyo ghi ở những vùng không có chương trình riêng, hộ gia đình Nhật vẫn giảm khoảng 5% chỉ nhờ được cung cấp thông tin. Lý do họ nêu nhiều nhất cũng rất đời thường: "vì hoá đơn rẻ hơn" (80–90% người được hỏi), nhiều hơn cả "vì thiếu điện" (73–75%).

Thói quen còn ở lại sau khủng hoảng. Hè 2012, dù vùng Tokyo không còn mục tiêu nào, điện vẫn thấp hơn hè 2010 khoảng 12,7%; hai việc người dân giữ lâu nhất là bớt đèn và để điều hoà cao hơn (Kimura và Nishio, 2013).

Chính phủ Nhật không chỉ kêu gọi chung chung: Cơ quan Tài nguyên và Năng lượng (ANRE, thuộc METI) phát cho hộ gia đình một "thực đơn tiết kiệm điện", mỗi việc ghi rõ bớt được bao nhiêu W và bao nhiêu phần trăm.

Thực đơn tính trên một hộ có người ở nhà lúc 14 giờ, đang dùng khoảng 1.200 W, giờ cao điểm mùa hè ở Nhật.

Nguồn: ANRE/METI (2011), bản dịch của Viện Kinh tế Năng lượng Nhật (IEEJ) in trong IEA, "Saving Electricity in a Hurry: Update 2011", hình 7 (xem 5/10/2026). Số là ước tính so với 1.200 W lúc 14 giờ; bảng gốc còn 1 việc nhỏ hơn 1% (tắt sưởi bệ bồn cầu) không đưa vào.

Bảng gốc có hai ghi chú đáng nhớ: tránh chế độ "dry" và tránh bật tắt điều hoà liên tục vì làm tốn điện hơn; và "cẩn thận say nắng, tiết kiệm điện một cách linh hoạt, thoải mái". Tức là không ai bắt cả nhà ngồi nóng, chỉ bỏ phần làm mát và chiếu sáng dư thừa.

Cool Biz là phong trào của Bộ Môi trường Nhật từ năm 2005, kêu gọi để phòng khoảng 28°C khi bật điều hoà và mặc áo nhẹ thay vì com-lê; Top Runner là quy định của METI từ năm 1999, buộc thiết bị mới phải đạt hiệu suất của máy tốt nhất trên thị trường.

Cool Biz (từ 2005). Khảo sát của Bộ Môi trường Nhật ngày 30/9/2005 trên 1.200 người: 95,8% biết Cool Biz, 32,7% người đi làm nói nơi làm việc đã để điều hoà cao hơn mọi năm. Từ tỷ lệ đó, Bộ ước tính riêng năm 2005 bớt khoảng 460.000 tấn CO₂, bằng lượng phát thải một tháng của khoảng 1 triệu hộ. Mùa đông có Warm Biz, khuyến nghị phòng khoảng 20°C khi sưởi, từ 1/11 đến 31/3. Hè 2011, chiến dịch được đẩy lên "Super Cool Biz" như một phần của setsuden.

Từ 2021, Bộ không còn đặt một khoảng thời gian chung cả nước (Tokyo tập trung tháng 5–9) và nhấn mạnh không cố chịu nóng, không làm lạnh quá mức. Mức 28°C của Nhật cao hơn mức 26–27°C hay được khuyên ở Việt Nam; con số nào hợp với nhà bạn ở bài để điều hoà bao nhiêu độ thì tiết kiệm điện.

Top Runner (từ 1999). Khi Luật Sử dụng năng lượng hợp lý sửa đổi có hiệu lực tháng 4/1999, Nhật lấy máy tiết kiệm điện nhất đang bán làm chuẩn, và cho các hãng vài năm để mọi máy mới đạt chuẩn đó. Kết quả vượt dự tính: máy lạnh gia đình tăng hiệu suất 67,8% (1997 đến 2004), tủ lạnh tăng 55,2% (1998 đến 2004) trong khi dự tính chỉ 30,5% (METI, 2008).

Ở Việt Nam, thứ gần nhất với Top Runner là nhãn năng lượng dán trên máy lạnh, tủ lạnh: nhìn số sao và số kWh/năm trước khi mua. Máy inverter là một phần lý do hiệu suất máy lạnh tăng mạnh, cách hoạt động ở bài inverter là gì, vì sao máy inverter tiết kiệm điện.

Năm 2022 Nhật lần đầu phát "cảnh báo thiếu điện" theo cơ chế lập từ năm 2012, và người dân vùng Tokyo đã bớt khoảng 6% điện cả ngày chỉ sau một đêm được báo, đủ để tránh cắt điện diện rộng.

Tháng 3/2022. Động đất ngoài khơi Fukushima đêm 16/3 làm các nhà máy nhiệt điện tổng 6,48 GW dừng khẩn cấp; khoảng 2,1 triệu hộ vùng Tokyo mất điện tức thời. Ngày 22/3 trời lạnh bất thường, METI phát cảnh báo thiếu điện cho vùng Tokyo và Tohoku. Kết quả theo báo cáo rà soát của METI (5/2022):

• Vùng Tokyo bớt khoảng 44 triệu kWh trong ngày, bằng 6% tổng nhu cầu, đạt khoảng 70% lượng cần bớt để không phải cắt điện.
• Buổi sáng mới đạt tối đa 40% mục tiêu; sau khi chính phủ kêu gọi mạnh hơn lúc 15 giờ, mức bớt tăng nhanh, khung 16 giờ vượt mục tiêu khoảng 10%.
• Điện hạ áp sinh hoạt (chủ yếu hộ gia đình) bớt 4% cả ngày, cao nhất 11% trong khung 17–18 giờ.
• Khoảng 80% nơi được hỏi đã đổi cách dùng điện, chủ yếu bằng việc rất thường: nhắc nhau tiết kiệm, tắt đèn, chỉnh nhiệt độ sưởi.

Tháng 6/2022. Nắng nóng đến sớm (mùa mưa vùng Kanto kết thúc sớm 22 ngày so với bình thường), nhu cầu ngày 27/6 vùng Tokyo dự báo 52,76 GW trong khi đỉnh tháng 6 cao nhất kể từ 2011 chỉ 47,27 GW. Chính phủ phát "cảnh báo sơ bộ" thiếu điện từ ngày 26/6, kéo dài tới 30/6, xin dân tắt đèn không dùng nhưng vẫn bật điều hoà hợp lý để tránh say nắng.

Sau đó, mùa hè 2022 chính phủ kêu gọi cả hộ gia đình tiết kiệm điện nhưng không đặt con số bắt buộc. Mùa đông 2022–2023, Nhật thêm tiền thưởng: hộ dùng điện hạ áp tham gia chương trình của công ty điện và giảm từ 3% so với cùng tháng năm trước được nhà nước hỗ trợ thêm 1.000 yên mỗi tháng, cộng vào điểm thưởng của công ty điện; giảm đúng giờ được báo trước thì được trả theo kWh (METI, 11/2022).

Cách "báo sớm, trả tiền cho phần bớt" này gần với ý tưởng giá điện theo giờ: điện đắt lúc thiếu, rẻ lúc thừa. Các nước đang làm thế nào ở bài giá điện theo giờ cho hộ gia đình ở các nước.

Sáu thói quen dễ mang về nhà nhất là: để điều hoà vừa mát, dùng quạt trước, che nắng cửa sổ, chỉnh tủ lạnh, không giữ ấm cơm cả ngày, tắt đèn và rút phích điện chờ. Không việc nào cần mua thiết bị mới.

1. Điều hoà để vừa mát, không lạnh sâu. Nhật ước tính để cao hơn 2°C bớt khoảng 10% điện của cả nhà lúc trưa. Máy lạnh 1 HP kéo khoảng 700–850 W khi máy nén chạy, công suất từng loại ở trang máy lạnh tốn bao nhiêu điện.
2. Bật quạt trước, điều hoà sau. Quạt bàn, quạt đứng chỉ khoảng 40–75 W, bằng chừng một phần mười máy lạnh 1 HP. Chiều mát, đêm gần sáng hay phòng ít nắng, quạt thường đủ; xem quạt điện tốn bao nhiêu điện.
3. Che nắng cửa sổ hướng tây. Người Nhật dùng mành tre, mành sậy, Bộ Môi trường Nhật khuyên thêm rèm che nắng phía tây và giàn cây leo trước cửa. Phòng bớt nóng thì điều hoà bớt chạy, ước tính bớt khoảng 10%.
4. Tủ lạnh để mức vừa, ít mở, không nhồi. Tủ lạnh chạy cả ngày đêm nên bớt một chút cũng thành nhiều; cách chỉnh và đọc nhãn ở trang tủ lạnh tốn bao nhiêu điện.
5. Nấu cơm đủ ăn, không giữ ấm cả ngày. Nồi cơm điện khi giữ ấm kéo khoảng 40–80 W. Giả sử giữ ấm 10 giờ mỗi ngày, mỗi tháng tốn 12–24 kWh, tức khoảng 39.000–78.000 đồng nếu nhà đang ở bậc 4. Cơm dư để nguội, cất tủ lạnh, hâm lại khi ăn; xem nồi cơm điện tốn bao nhiêu điện.
6. Tắt đèn thừa, rút phích điện chờ. Đèn ban ngày, đèn hành lang không ai đi, đầu thu, loa để chờ cả đêm đều là điện không mang lại gì. Vì sao thiết bị tắt bằng remote vẫn ăn điện ở bài vì sao thiết bị tắt rồi vẫn tốn điện; muốn đo và hẹn giờ ngắt một cụm thiết bị thì xem ổ cắm thông minh đo điện có đáng mua không.

Nguồn: tỷ lệ bớt theo ANRE/METI (2011) qua IEA; công suất máy lạnh, quạt, nồi cơm theo dữ liệu /api/v1/thiet-bi.json; giá bậc 4 (2.998 đồng/kWh, cộng VAT 8%) theo Quyết định 1279/QĐ-BCT, dữ liệu /api/v1/gia-dien.json (xem 5/10/2026). Cách tính nồi cơm: 40–80 W × 10 giờ × 30 ngày = 12–24 kWh.

Còn một thói quen thứ bảy, khó thấy hơn nhưng có lẽ quan trọng nhất: nhìn số. Năm 2011 người Nhật xem "dự báo điện" mỗi ngày; ở nhà, cách gần nhất là đọc công tơ đầu và cuối tuần để biết mỗi tuần dùng bao nhiêu kWh. Đổi kWh ra tiền thế nào ở bài 1 kWh là gì, 1 số điện bao nhiêu tiền; danh sách việc theo từng thiết bị ở cách giảm tiền điện.

Việt Nam đặt mục tiêu tiết kiệm tối thiểu 3% điện cả năm 2026 và 10% trong các tháng nắng nóng, thấp hơn mức 15% Nhật yêu cầu năm 2011, nhưng với hộ gia đình cũng chủ yếu là kêu gọi, không bắt buộc.

Chỉ thị 10/CT-TTg ngày 30/3/2026 của Thủ tướng đặt các mục tiêu chính:

• Tiết kiệm tối thiểu 3% tổng điện năng cả nước năm 2026; tối thiểu 10% trong các tháng 4, 5, 6, 7.
• Giảm tối thiểu 3.000 MW phụ tải vào giờ cao điểm khi có nguy cơ thiếu điện, qua các chương trình dịch chuyển, điều chỉnh phụ tải.
• Với hộ gia đình: khuyến khích lắp điện mặt trời mái nhà kèm lưu trữ, đun nước nóng bằng năng lượng mặt trời; phấn đấu mỗi năm khoảng 10% hộ gia đình lắp điện mặt trời mái nhà.
• Cơ sở dùng từ 500.000 kWh/năm trở lên phải tiết kiệm ít nhất 3%; chiếu sáng công cộng phấn đấu tiết kiệm tối thiểu 30%.

Với một hộ dùng 300 kWh mỗi tháng, 10% là 30 kWh. Vì giá điện sinh hoạt tính luỹ tiến, 30 kWh bớt được là 30 kWh đắt nhất của tháng (bậc 4, 2.998 đồng/kWh cộng VAT 8%), tức khoảng 97.000 đồng; 3% là 9 kWh, khoảng 29.000 đồng. Cách bậc thang cộng tiền ở bài giá điện bậc thang; giá điện ở ta đắt hay rẻ ở bài giá điện Việt Nam so với thế giới. Nếu tính lắp điện mặt trời theo chỉ thị, xem tính hoàn vốn điện mặt trời mái nhà có pin lưu trữ.

Bài học từ Nhật cho thấy con số 10% làm được bằng thói quen, miễn là người dùng biết điện của nhà mình đi đâu. Quản Lý Điện đang được xây dựng để giúp hộ gia đình Việt Nam làm việc đó: cho biết thiết bị nào tốn điện nhất, thiết bị nào chạy bất thường, điện chờ bao nhiêu, và báo trước khi tháng này sắp lên bậc giá cao hơn. Vai trò của AI ở đây giải thích trong bài AI giúp tiết kiệm điện như thế nào; các bài cùng mảng ở mục tiết kiệm điện.