Tủ điện gia đình gồm những gì? Cách đọc và kiểm tra tủ điện

Tủ điện gia đình là nơi điện từ công tơ vào nhà được bảo vệ rồi chia ra từng mạch; mỗi bộ phận trong tủ làm một việc riêng.

Nguồn: QCVN 12:2014/BXD mục 1.4, 1.5, 2.2.1.1, 2.7.2.7; TCVN 9206:2012 điều 10.10; TCVN 6950-1:2007 và TCVN 6951-1:2007 (tên tiêu chuẩn RCCB, RCBO) (xem 26/9/2026).

Không phải tủ nào cũng đủ mọi bộ phận: có tủ dùng một chống giật chung cho nhiều nhánh, có tủ dùng RCBO riêng cho từng nhánh. Cách các mạch nối với nhau trên bản vẽ ở bài sơ đồ điện trong nhà; các bài chọn, tính, đọc khác nằm trong mục kỹ thuật điện.

Aptomat tổng ngắt điện cả nhà, aptomat nhánh chỉ ngắt một mạch; nhờ chia nhánh, một mạch có sự cố thì các phòng khác vẫn có điện.

• Aptomat tổng đặt ngay sau công tơ: TCVN 9206:2012 (điều 10.10) yêu cầu thiết bị bảo vệ đặt sau đồng hồ đếm điện, càng gần càng tốt. Công tơ nằm trước aptomat tổng, cách nó ghi số ở bài công tơ điện đo số điện thế nào.
• Aptomat nhánh mỗi mạch một cái. Số ampe (A) in trên mặt aptomat là dòng định mức; QCVN 12:2014/BXD (mục 2.3.4.1) yêu cầu dòng định mức của thiết bị bảo vệ không nhỏ hơn dòng làm việc lâu dài lớn nhất của mạch. Cách tính số A cho từng nhánh ở bài chọn aptomat bao nhiêu A.
• Nhà dùng điện 3 pha mà không có thiết bị 3 pha thì QCVN 12:2014/BXD (mục 2.3.3.3) yêu cầu chống giật riêng cho từng pha, để sự cố ở một pha không làm mất điện cả nhà. Khác nhau giữa hai loại ở bài điện 1 pha và 3 pha khác nhau thế nào.

Ghi nhãn từng mạch là việc chủ nhà tự làm được. QCVN 12:2014/BXD (mục 3.2.2) đưa "có các sơ đồ cùng với các thông tin cần thiết trên tủ điện" và "nhận biết các mạch điện" vào nội dung kiểm tra. Nếu aptomat chưa có tên: chọn lúc ban ngày, báo người trong nhà, tắt máy tính; gạt tắt từng aptomat nhánh, xem đèn, ổ cắm nào mất điện, ghi tên mạch lên ô nhãn hoặc mặt trong cửa tủ, rồi gạt lên lại. Chỉ gạt cần aptomat, không tháo nắp che bên trong.

RCCB và RCBO đều là thiết bị chống giật, tự cắt điện khi có dòng điện rò; khác nhau ở chỗ RCBO có thêm bảo vệ quá dòng, còn RCCB thì không.

• Dòng điện rò là dòng điện đi xuống đất thay vì quay về theo dây, ví dụ qua vỏ máy bị chạm điện hoặc qua người. QCVN 12:2014/BXD gọi chung thiết bị chống giật là RCD: thiết bị cắt mạch khi dòng điện dư tăng đến một giá trị nhất định (mục 1.4.24).
• RCCB theo TCVN 6950-1:2007 (IEC 61008-1) là loại "không có bảo vệ quá dòng". Tờ hướng dẫn RCCB của Schneider ghi mỗi RCCB phải được bảo vệ bằng aptomat hoặc cầu chì phù hợp.
• RCBO theo TCVN 6951-1:2007 (IEC 61009-1) là loại "có bảo vệ quá dòng", nên một RCBO làm được việc của cả aptomat nhánh lẫn chống giật cho một mạch.

Nhãn chống giật ghi thêm dòng rò tác động, ký hiệu IΔn. QCVN 12:2014/BXD bắt buộc RCD không quá 30 mA cho mạch có dùng dụng cụ cầm tay (mục 2.3.3.4) và cho mọi mạch ở khu vực bồn tắm, vòi hoa sen (mục 2.10.2.4); nhà theo sơ đồ TT, TN-S phải có RCD chống chạm vỏ (mục 2.4.2.2).

Chống giật làm việc cùng hệ thống nối đất: vỏ kim loại thiết bị phải nối dây PE (QCVN 12:2014/BXD mục 2.4.2.4), giải thích ở bài nối đất an toàn là gì. Có chống giật vẫn phải biết cách xử lý khi có người bị điện giật phải làm gì.

Nút TEST (thường ghi chữ T) trên chống giật dùng để kiểm cơ cấu cắt: bấm khi đang có điện, cần gạt phải nhảy xuống ngay; không nhảy là thiết bị hỏng hoặc không có điện tới, cần gọi thợ.

1. Báo người trong nhà và lưu việc đang làm trên máy tính, vì bấm TEST sẽ cắt điện các mạch phía sau chống giật.
2. Tay khô, đứng chỗ khô, bấm nút TEST một lần.
3. Cần gạt nhảy xuống: gạt lên lại là xong. Không nhảy: để nguyên, gọi thợ có chứng chỉ kiểm tra.

Bao lâu bấm một lần thì theo hướng dẫn in trên thiết bị hoặc tờ hướng dẫn của hãng. Tờ hướng dẫn RCCB Acti9 của Schneider bản 2016 ghi thử hằng tháng; bản 2024 ghi thử định kỳ sau khi lắp. Schneider cũng dặn không dùng nút TEST để tắt điện.

Bấm TEST chỉ cho biết cơ cấu cắt còn chạy. Đo dòng cắt, thời gian cắt cần máy đo chuyên dụng, thuộc phần kiểm tra bằng thử nghiệm của QCVN 12:2014/BXD (mục 3.3.7), là việc của thợ; thợ cũng dùng cách đo dòng điện bằng ampe kìm để xem từng nhánh đang tải bao nhiêu.

Tủ điện nóng bất thường, có mùi khét, tiếng rè hay aptomat nhảy liên tục là dấu hiệu có chỗ đang quá nóng: ngắt aptomat tổng nếu làm được an toàn, không dùng tiếp và gọi thợ có chứng chỉ.

• Chính quyền địa phương khuyến cáo: thấy nóng bất thường, mùi khét, tia lửa điện, tiếng nổ lách tách hoặc aptomat thường xuyên nhảy thì không dùng tiếp, ngắt nguồn điện và không tự sửa khi không có chuyên môn (UBND phường Nhà Bích, Đồng Nai, 8/2026).
• Chỗ nóng thường là mối đấu lỏng hoặc dây quá nhỏ so với dòng điện: điện trở ở đó lớn hơn nên nóng lên khi dòng chạy qua, giải thích ở bài điện áp, dòng điện, điện trở là gì. Siết lại mối đấu là việc của thợ.
• Aptomat nhảy lại ngay sau khi đóng nghĩa là mạch đang có sự cố: không đóng đi đóng lại, không thay aptomat số A lớn hơn để "hết nhảy".
• Có khói hoặc lửa: ngắt cầu dao tổng nếu làm được an toàn, báo mọi người, gọi 114; không dùng nước dập khi chưa cắt điện (EVN). Các bước chi tiết ở bài mùi khét từ ổ điện, thiết bị.
• Tủ điện bị nước vào: EVNHANOI khuyến cáo chỉ đóng điện lại khi thiết bị, dây, ổ cắm, cầu dao đã hoàn toàn khô ráo; xem thêm an toàn điện mùa mưa ngập.

Tủ điện phải đặt ở chỗ khô ráo, dễ tới để thao tác, trong hộp hoặc hộc tường có cửa bảo vệ, và không đặt trong hoặc dưới phòng vệ sinh, phòng tắm, chỗ rửa, phòng giặt (QCVN 12:2014/BXD mục 2.1.12.7 và 2.1.12.8).

• Ở chỗ dễ ngập, tủ phải cao hơn mức nước ngập cao nhất có khả năng xảy ra (mục 2.1.12.5).
• Không bố trí van, nắp, vòi ống nước, ống thông gió ở chỗ đặt tủ; không cho ống khí đốt đi qua (mục 2.1.12.9).
• QCVN 12:2014/BXD và TCVN 9206:2012 nêu điều kiện vị trí, không ghi một chiều cao cố định cho tủ điện trong nhà. Mức 1,5 m tính từ tim hộp đến sàn ở TCVN 9206:2012 (điều 10.8) là cho công tơ đặt trong hộp. Vị trí cụ thể do thợ hoặc người thiết kế chọn.

Mã IP cho biết vỏ che chắn tới đâu (QCVN 12:2014/BXD, Phụ lục B): chữ số thứ nhất từ 0 đến 6 là mức chống vật rắn, chữ số thứ hai từ 0 đến 8 là mức chống nước; chữ X nghĩa là không đề cập. Ví dụ IP2X là chống vật rắn trên 12,5 mm như ngón tay, mức thấp nhất QCVN 12 yêu cầu cho vỏ che phần có điện (mục 2.4.1.2); IPX4 là chống nước rơi theo mọi hướng.

Chống sét lan truyền: QCVN 12:2014/BXD (mục 2.7.2.7) bắt buộc lắp thiết bị chống quá điện áp khí quyển khi nhà nhận điện từ đường dây trên không (trừ cáp có vỏ bọc và lớp bảo vệ kim loại nối đất) ở nơi có trên 25 ngày giông sét mỗi năm. Nhà bạn có thuộc trường hợp này không, thợ hoặc người thiết kế xác định.

Nhà trọ nên có aptomat riêng cho từng phòng để ngắt được ngay khi có sự cố, theo tài liệu kỹ thuật PCCC nhà trọ của Hà Nội; aptomat tổng đặt ở chỗ ngắt được nhanh khi cháy.

• Chủ trọ ghi nhãn từng aptomat theo số phòng; người thuê biết aptomat phòng mình ở đâu và không tự đấu thêm dây. Việc của từng bên ở bài an toàn điện phòng trọ, bản in dán cửa phòng ở checklist an toàn điện nhà trọ.
• Aptomat phòng hay nhảy khi bật thiết bị sinh nhiệt thường là mạch đang gánh quá nhiều; xem một thiết bị kéo bao nhiêu ở trang bình nóng lạnh tốn bao nhiêu điện, rồi nhờ thợ kiểm tra mạch.
• EVN khuyến nghị nhờ thợ bảo dưỡng chuyên nghiệp kiểm tra hệ thống điện gia đình 1–2 lần mỗi năm. QCVN 12:2014/BXD yêu cầu kiểm tra khi nghiệm thu và theo yêu cầu bảo trì, người kiểm tra ký văn bản xác nhận kết quả (mục 3.1.1, 3.1.4).

Mọi việc mở nắp trong, đấu thêm, thay aptomat, siết cốt trong tủ điện phải do thợ có chứng chỉ làm.