Công tơ điện đo số điện như thế nào?

Công tơ điện hoạt động theo nguyên lý điện năng bằng công suất nhân thời gian: nó đo công suất ở từng lúc rồi cộng dồn lại.

Thông tư 05/2025/TT-BCT (Điều 3 khoản 63) định nghĩa công tơ là thiết bị "thực hiện tích phân công suất theo thời gian". Tích phân ở đây nghĩa là chia thời gian thành từng khoảng rất ngắn, lấy công suất mỗi khoảng nhân độ dài khoảng đó, rồi cộng hết lại.

• Công suất (oát, W) tính từ điện áp (vôn, V) và dòng điện (ampe, A), xem bài điện áp, dòng điện, điện trở là gì.
• Điện năng (kWh) là công suất cộng dồn theo giờ: thiết bị 1.000 W chạy 1 giờ là 1 kWh, tức 1 số điện, như bài 1 kWh là gì.

Công tơ nhà ở đo điện năng tác dụng, tức phần điện thật sự biến thành nhiệt, ánh sáng, chuyển động (Thông tư 05/2025/TT-BCT, Điều 105). Phần công suất chỉ chạy qua lại trên dây của thiết bị có động cơ được giải thích ở bài hệ số công suất là gì. Các khái niệm nền khác nằm trong mục nguyên lý điện.

Công tơ cơ và công tơ điện tử cùng đo điện năng, chỉ khác bộ phận làm phép nhân và phép cộng.

• Công tơ cơ (kiểu cảm ứng): một cuộn dây theo điện áp và một cuộn dây theo dòng điện tạo từ trường đẩy đĩa nhôm quay; nam châm hãm giữ tốc độ quay tỉ lệ với công suất. Đĩa kéo dãy bánh số, nên dùng càng nhiều điện đĩa quay càng nhanh.
• Công tơ điện tử: lấy mẫu điện áp và dòng điện rất nhiều lần mỗi giây, đổi sang số, rồi vi mạch nhân và cộng dồn, hiện kết quả trên màn hình.

Đọc số ở ô nào trên từng loại, xem bài cách đọc công tơ điện.

Đèn xung trên công tơ điện tử nháy một lần mỗi khi công tơ đo được một lượng điện nhỏ cố định; imp/kWh cho biết đèn phải nháy bao nhiêu lần mới đủ 1 kWh.

"imp" là viết tắt của impulse, nghĩa là xung. Công tơ cơ có con số tương tự là vòng/kWh. Cả hai gọi chung là hằng số công tơ, in trên mặt công tơ.

• Điện năng (kWh) = số lần đèn nháy ÷ hằng số công tơ (imp/kWh)
• Điện năng (kWh) = số vòng đĩa quay ÷ hằng số công tơ (vòng/kWh)

Ví dụ: công tơ điện tử 1 pha EMIC CE-38 có hằng số 1.000 xung/kWh theo tài liệu của hãng. Công suất lò vi sóng khoảng 800–1.200 W; nếu trong nhà chỉ có một lò 1.000 W đang chạy thì mỗi giờ dùng 1 kWh, đèn nháy 1.000 lần, tức khoảng 1 lần mỗi 3,6 giây (3.600 giây ÷ 1.000).

Tính ngược lại: số lần nháy trong 1 phút nhân 60, chia cho hằng số, ra công suất cả nhà đang dùng (kW). Đây chỉ là cách ước lượng bằng mắt, không thay được kiểm định.

Công tơ vẫn quay hoặc nháy khi "không dùng gì" thường vì vẫn còn thiết bị lấy điện, hoặc có chỗ rò điện trên dây sau công tơ.

• Tủ lạnh: máy nén chạy ngắt quãng, nên đèn lúc nháy lúc ngừng.
• Thiết bị chờ: tivi, đầu thu, củ sạc cắm sẵn vẫn dùng một ít điện, lý do ở bài vì sao thiết bị tắt rồi vẫn tốn điện.
• Rò điện: dây cũ, ẩm hoặc thiết bị hỏng cách điện.

Cách tự quan sát: tắt hết thiết bị, rút phích những thứ đang chờ, rồi nhìn đĩa hoặc đèn vài phút. Chỉ đứng nhìn, không mở nắp, không chạm dây, không đụng niêm phong kẹp chì; Luật Điện lực 2024 (Điều 66 khoản 2 điểm k) cấm khách hàng tự ý tháo gỡ, di chuyển công tơ. Tắt hết rồi mà đèn vẫn nháy đều thì nhờ thợ có chứng chỉ kiểm tra dây trong nhà.

Công tơ bán điện cho nhà ở phải đạt cấp chính xác 1,0 (điện tử) hoặc 2,0 (cơ 1 pha) theo Thông tư 05/2025/TT-BCT, Điều 105, và phải kiểm định định kỳ.

Số cấp càng nhỏ thì càng chính xác; PC Quảng Ninh (EVNNPC) ghi công tơ điện tử có sai số cho phép ±1%. Công tơ 3 pha cũng phải đạt cấp 1,0, khác nhau giữa hai loại xem ở bài điện 1 pha và 3 pha khác nhau thế nào.

Điện lực chịu chi phí kiểm định ban đầu, định kỳ và sau sửa chữa công tơ bán điện hạ áp (Thông tư 05/2025/TT-BCT, Điều 139). Khi thay hoặc kiểm định, điện lực cùng khách hàng chốt chỉ số công tơ và lập biên bản có chữ ký các bên (Điều 140).

Nghi công tơ đo sai, bạn có quyền yêu cầu bên bán điện kiểm tra tính chính xác của công tơ (Luật Điện lực 2024, Điều 66 khoản 1 điểm d) và yêu cầu kiểm định (Thông tư 05/2025/TT-BCT, Điều 133 khoản 6).

• Ghi chỉ số công tơ ở vài mốc ngày giờ, theo đúng cách đọc công tơ điện.
• So số kWh các kỳ và đo công suất nền theo bài tiền điện tăng gấp đôi: công tơ sai hay dùng nhiều.
• Tính thử số kWh ra tiền bằng trang giá điện bậc thang và cách tính tiền điện.

Mọi việc tháo, thay, kiểm định công tơ do điện lực và đơn vị kiểm định làm; không tự mở hay tác động vào công tơ.