Công tơ điện đo số điện như thế nào?

Công tơ điện hoạt động theo nguyên lý điện năng bằng công suất nhân thời gian: nó đo công suất đang dùng ở từng lúc rồi cộng dồn lại.

Thông tư 05/2025/TT-BCT (Điều 3 khoản 63) định nghĩa công tơ là thiết bị "thực hiện tích phân công suất theo thời gian, lưu và hiển thị giá trị điện năng đo đếm được". Tích phân ở đây nghĩa là chia thời gian thành từng khoảng rất ngắn, lấy công suất của mỗi khoảng nhân với độ dài khoảng đó, rồi cộng tất cả lại.

• Công suất (oát, W) tính từ điện áp (vôn, V) và dòng điện (ampe, A), xem bài điện áp, dòng điện, điện trở là gì.
• Điện năng (kWh) là công suất cộng dồn theo giờ: thiết bị 1.000 W chạy 1 giờ là 1 kWh, tức 1 số điện, như bài 1 kWh là gì.

Vì công tơ cộng dồn theo thời gian, bật thiết bị lớn trong thời gian ngắn và bật thiết bị nhỏ cả ngày đều có thể ra cùng một số kWh. Các khái niệm nền khác nằm trong mục nguyên lý điện.

Công tơ cơ và công tơ điện tử cùng đo điện năng, chỉ khác bộ phận làm phép nhân và phép cộng.

• Công tơ cơ (kiểu cảm ứng): một cuộn dây theo điện áp và một cuộn dây theo dòng điện tạo từ trường đẩy đĩa nhôm quay. Lực đẩy tỉ lệ với điện áp nhân dòng điện, còn nam châm hãm giữ cho tốc độ quay tỉ lệ với công suất. Đĩa kéo dãy bánh số, nên nhà dùng càng nhiều điện đĩa quay càng nhanh.
• Công tơ điện tử: lấy mẫu điện áp và dòng điện rất nhiều lần mỗi giây, đổi sang số, rồi vi mạch nhân và cộng dồn. Kết quả hiện trên màn hình; công tơ điện tử có thể kết nối hệ thống thu thập số liệu từ xa (Thông tư 05/2025/TT-BCT, Điều 105 khoản 4), nên nhiều nơi điện lực đọc chỉ số mà không cần đến tận nhà.

Nguồn: nguyên lý theo Wikipedia "Electricity meter"; cấp chính xác theo Thông tư 05/2025/TT-BCT, Điều 105 khoản 3 (xem 27/9/2026).

Đọc số ở ô nào trên từng loại, xem bài cách đọc công tơ điện.

Đèn xung trên công tơ điện tử nháy một lần mỗi khi công tơ đo được một lượng điện nhỏ cố định; imp/kWh cho biết đèn phải nháy bao nhiêu lần mới đủ 1 kWh.

"imp" là viết tắt của impulse, nghĩa là xung. Công tơ cơ có con số tương tự là vòng/kWh, tức số vòng đĩa nhôm quay cho 1 kWh. Cả hai gọi chung là hằng số công tơ, in trên mặt công tơ.

• Điện năng (kWh) = số lần đèn nháy ÷ hằng số công tơ (imp/kWh)
• Điện năng (kWh) = số vòng đĩa quay ÷ hằng số công tơ (vòng/kWh)

Ví dụ: công tơ điện tử 1 pha EMIC CE-38 có hằng số 1.000 xung/kWh theo tài liệu của hãng. Công suất lò vi sóng khoảng 800–1.200 W; nếu trong nhà chỉ có một lò 1.000 W đang chạy thì mỗi giờ dùng 1 kWh, đèn nháy 1.000 lần, tức khoảng 1 lần mỗi 3,6 giây (3.600 giây ÷ 1.000).

Tính ngược lại: số lần nháy trong 1 phút nhân 60, chia cho hằng số, ra công suất cả nhà đang dùng (kW). Đây chỉ là cách ước lượng bằng mắt, không thay được kiểm định.

Công tơ vẫn quay hoặc nháy khi "không dùng gì" thường vì vẫn còn thiết bị lấy điện, hoặc có chỗ rò điện trên dây sau công tơ.

• Tủ lạnh: máy nén chạy ngắt quãng, nên đèn lúc nháy lúc ngừng.
• Thiết bị chờ: tivi, đầu thu, củ sạc cắm sẵn vẫn dùng một ít điện, lý do ở bài vì sao thiết bị tắt rồi vẫn tốn điện.
• Rò điện: dây cũ, ẩm hoặc thiết bị hỏng cách điện để điện chạy xuống đất.

Cách tự quan sát: tắt hết thiết bị, rút phích những thứ đang chờ, rồi nhìn đĩa hoặc đèn vài phút. Chỉ đứng nhìn, không mở nắp, không chạm dây, không đụng niêm phong kẹp chì của công tơ. Luật Điện lực 2024 (Điều 66 khoản 2 điểm k) cấm khách hàng tự ý tháo gỡ, di chuyển công tơ.

Tắt hết rồi mà đèn vẫn nháy đều thì nhờ thợ có chứng chỉ kiểm tra dây trong nhà, và đề nghị điện lực kiểm tra công tơ nếu vẫn nghi ngờ. Công tơ đứng ở đâu trên đường điện vào nhà xem ở bài sơ đồ điện trong nhà.

Công tơ bán điện cho nhà ở phải đạt cấp chính xác 1,0 (điện tử) hoặc 2,0 (cơ 1 pha) theo Thông tư 05/2025/TT-BCT, Điều 105, và phải kiểm định định kỳ.

Điều 105 khoản 3 của thông tư này yêu cầu công tơ 3 pha đạt cấp chính xác 1,0; công tơ 1 pha đạt cấp 1,0 nếu là điện tử và cấp 2,0 nếu là cơ khí. Số cấp càng nhỏ thì công tơ càng chính xác; PC Quảng Ninh (EVNNPC) ghi công tơ điện tử có sai số cho phép ±1%. Khác nhau giữa loại 1 pha và 3 pha xem ở bài điện 1 pha và 3 pha khác nhau thế nào.

Nguồn: Thông tư 23/2013/TT-BKHCN sửa đổi bởi Thông tư 03/2024/TT-BKHCN, mục 43 (xem 27/9/2026).

Mục 43 của danh mục chỉ có 3 dòng như bảng trên, không có dòng riêng cho công tơ cơ 1 pha.

Với công tơ bán điện hạ áp, điện lực chịu toàn bộ chi phí kiểm định ban đầu, định kỳ và sau sửa chữa (Thông tư 05/2025/TT-BCT, Điều 139). Khi thay hoặc kiểm định định kỳ, điện lực phối hợp với khách hàng kiểm tra niêm phong kẹp chì, chốt chỉ số công tơ, lắp công tơ khác đạt chuẩn nếu mang công tơ cũ về phòng thử nghiệm, và lập biên bản có chữ ký các bên (Điều 140).

Nghi công tơ đo sai, bạn có quyền yêu cầu bên bán điện kiểm tra tính chính xác của công tơ (Luật Điện lực 2024, Điều 66 khoản 1 điểm d) và yêu cầu kiểm định (Thông tư 05/2025/TT-BCT, Điều 133 khoản 6).

Trước khi yêu cầu, hãy có số liệu của chính nhà mình:

• Ghi chỉ số công tơ ở vài mốc ngày giờ, theo đúng cách đọc công tơ điện.
• So số kWh các kỳ và đo công suất nền khi nhà vắng, làm theo 5 bước ở bài tiền điện tăng gấp đôi: công tơ sai hay dùng nhiều.
• Tìm thiết bị đang dùng nhiều hơn thường lệ qua 5 dấu hiệu thiết bị điện ngốn tiền điện.

Mọi việc tháo, thay, kiểm định công tơ do điện lực và đơn vị kiểm định làm. Không tự mở, sửa hay tác động vào công tơ.

Công tơ nhà ở đo điện năng tác dụng, tức phần điện thật sự biến thành nhiệt, ánh sáng, chuyển động, tính bằng kWh; đây là số kWh ghi trên hoá đơn.

Thông tư 05/2025/TT-BCT, Điều 105 gọi đây là "công tơ đo đếm điện năng tác dụng"; tài liệu hãng EMIC gọi là "đo hữu công". Thiết bị có động cơ như quạt, máy bơm còn có một phần công suất chạy qua lại trên dây mà không biến thành việc có ích, giải thích ở bài hệ số công suất là gì.

Số kWh cả tháng được chia vào các bậc giá để ra tiền, cách tính ở trang giá điện bậc thang và cách tính tiền điện.