Sơ đồ điện trong nhà: cách đọc ký hiệu và chia mạch

Điện vào nhà đi theo một đường cố định: lưới điện, công tơ, aptomat tổng có chống giật, rồi chia ra các mạch nhánh tới từng thiết bị.

• Lưới điện và công tơ: dây từ lưới hạ áp đi tới công tơ, nơi đo số điện của nhà. Nhà dùng điện 1 pha có 1 dây pha và 1 dây trung tính; nhà 3 pha có 3 dây pha, xem bài điện 1 pha và 3 pha khác nhau thế nào.
• Tủ điện chính: QCVN 12:2014/BXD mục 2.1.12.1 yêu cầu lắp tủ phân phối điện chính tại đầu vào nhà; sau đó có thể có tủ phụ cho từng phần nhà, như từng tầng (mục 2.1.12.2). Trong tủ có gì ở bài tủ điện gia đình gồm những gì.
• Mạch nhánh: QCVN 12 định nghĩa mạch điện là nhóm dây và thiết bị lấy điện từ một đầu nguồn, được bảo vệ bởi cùng một thiết bị bảo vệ quá dòng (mục 1.4.4). Nói gọn: mỗi mạch có aptomat của riêng nó.

Các bài chọn, tính, đọc khác nằm trong mục kỹ thuật điện.

Ranh giới giữa điện lực và nhà bạn là điểm đấu nối, và công tơ được đặt tại điểm này, nên phần từ lưới tới công tơ thường thuộc điện lực, phần sau công tơ thuộc nhà bạn.

• Thông tư 05/2025/TT-BCT, Điều 22 khoản 1: ranh giới phân định tài sản là điểm đấu nối; tài sản của mỗi bên tại điểm đấu nối được liệt kê kèm bản vẽ, sơ đồ trong thỏa thuận đấu nối hoặc hợp đồng mua bán điện.
• Điều 22 khoản 2: tài sản thuộc sở hữu của bên nào thì bên đó đầu tư, xây dựng, quản lý, vận hành, trừ khi có thỏa thuận khác.
• Điều 95: với khách hàng dùng điện hạ áp, vị trí đo đếm (nơi đặt công tơ) nằm tại điểm đấu nối, trừ khi có thỏa thuận khác.
• Điều 98 khoản 1: toàn bộ hệ thống đo đếm, gồm cả công tơ và hộp đấu dây, phải được niêm phong, kẹp chì để chống can thiệp trái phép.

Vì vậy chủ nhà không mở hộp công tơ, không đấu thêm dây phía trước công tơ. Nghi công tơ chạy sai hay hỏng thì báo điện lực, không tự sửa. Cách đọc chỉ số ở bài cách đọc công tơ điện, nguyên lý đo ở bài công tơ điện đo số điện thế nào. Vị trí ranh giới chính xác của nhà bạn ghi trong hợp đồng mua bán điện.

Điện trong nhà được chia mạch để một sự cố chỉ làm mất điện một phần nhà, và để mỗi đoạn dây có aptomat vừa với sức chịu của nó.

Nếu cả nhà chỉ có một aptomat, chập ở một ổ cắm là tắt luôn đèn cả nhà. Thiết bị công suất lớn chạy chung dây với nhiều thiết bị khác thì dây dễ quá tải. QCVN 12:2014/BXD ghi rõ yêu cầu cho một số mạch:

Nguồn: QCVN 12:2014/BXD, các mục ghi trong bảng (xem 26/9/2026).

Ví dụ, bình nóng lạnh tốn bao nhiêu điện: loại trực tiếp 2.500–4.500 W, kéo dòng khoảng 11–20 A (lấy W ÷ 220 V), gần bằng mức 25 A tối đa cho cả một mạch chiếu sáng. Chọn aptomat cho từng mạch ở bài chọn aptomat bao nhiêu A, chọn cỡ dây ở bài tiết diện dây điện theo công suất.

Nhà dùng sơ đồ nối đất TT hoặc TN-S phải lắp thiết bị chống giật (RCD) để bảo vệ khi chạm vỏ (QCVN 12 mục 2.4.2.2). Vì sao cần dây tiếp địa ở bài nối đất an toàn là gì.

Sơ đồ 1 sợi vẽ mỗi mạch bằng một nét duy nhất dù thực tế mạch có 2 đến 5 dây; sơ đồ nhiều sợi vẽ đủ từng dây pha, dây trung tính và dây bảo vệ.

• Sơ đồ 1 sợi cho thấy nhanh điện đi đâu, mạch nào có aptomat nào. Đây là loại chủ nhà hay gặp trong bản vẽ thiết kế và sơ đồ dán nắp tủ; ảnh đầu bài là một sơ đồ 1 sợi dạng khối. Ngành điện cũng dùng thuật ngữ "sơ đồ nhất thứ một sợi" trong hồ sơ đấu nối (Thông tư 05/2025/TT-BCT, Điều 64).
• Số dây thật trên sơ đồ 1 sợi được ghi bằng gạch chéo nhỏ cắt ngang nét vẽ hoặc một con số. Bộ ký hiệu IEC 60617 có cả dạng một sợi và dạng nhiều sợi cho cùng một thiết bị.
• Sơ đồ nhiều sợi dùng khi đấu nối thực tế, là việc của thợ có chứng chỉ.
• Bản vẽ mặt bằng điện vẽ trên mặt bằng nhà, chỉ vị trí đèn, công tắc, ổ cắm và đường dây đi. Chủ nhà cần loại này khi muốn khoan, đục tường.

Ký hiệu trên bản vẽ điện ở Việt Nam theo TCVN 7922:2008, tương đương hoàn toàn bộ ký hiệu quốc tế IEC 60617; bản vẽ nào cũng nên có bảng chú thích ký hiệu đi kèm.

• Aptomat: tiếp điểm nghiêng, dấu nhân ở đầu cố định phân biệt aptomat với công tắc thường. Con số ghi cạnh ký hiệu là dòng định mức, tính bằng A.
• Cầu chì: hình chữ nhật có nét dây xuyên qua, còn gặp ở nhà cũ.
• Công tắc: lưỡi nghiêng hở, chưa chạm đầu trên.
• Ổ cắm và phích: nửa vòng tròn là ổ (cái), vạch đậm là phích (đực).
• Đèn: vòng tròn có dấu nhân bên trong.
• Nối đất: nét đứng kết thúc bằng ba gạch ngang ngắn dần; ý nghĩa ở bài nối đất an toàn là gì.

Thiết bị chống giật (RCD, RCBO) được vẽ khác nhau giữa các bản vẽ, nên xem bảng chú thích để biết ô nào là chống giật. Trên bản vẽ mặt bằng, ổ cắm và công tắc dùng ký hiệu riêng cho mặt bằng (IEC 60617 mục S00457 và S00466), khác ký hiệu trên sơ đồ nguyên lý.

Hai tiêu chuẩn cũ TCVN 1613:1975 và TCVN 1614:1987 đã hết hiệu lực, được thay bằng TCVN 7922:2008; TCVN 1615:1975 về ký hiệu thiết bị đóng cắt vẫn còn hiệu lực.

Chủ nhà nên giữ bản vẽ hoàn công và có sơ đồ, nhãn từng aptomat trong nắp tủ điện; còn đi dây, sửa mạch theo sơ đồ là việc của thợ có chứng chỉ.

QCVN 12:2014/BXD mục 3.2.2 yêu cầu khi kiểm tra hệ thống điện nhà phải có các sơ đồ cùng thông tin cần thiết trên tủ điện và nhận biết được các mạch điện; người kiểm tra ký văn bản xác nhận kết quả (mục 3.1.4).

Chủ nhà tự làm được:

• Xin và giữ bản vẽ điện hoàn công, tức bản vẽ đúng như đã thi công, khi xây hoặc sửa nhà; chụp ảnh lưu thêm một bản.
• Nhìn trong nắp tủ xem có sơ đồ không, mỗi aptomat có nhãn tên mạch không. Chỉ nhìn, không tháo mặt che.
• Xem bản vẽ mặt bằng trước khi khoan, đục tường. QCVN 12 mục 2.1.3.12 yêu cầu dây âm tường đi theo phương ngang, thẳng đứng hoặc song song cạnh tường, nên vùng thẳng hàng với ổ cắm, công tắc là nơi dây có thể chạy qua.

Gọi thợ có chứng chỉ khi:

• Cần thêm mạch, thêm ổ cắm, đổi aptomat, hoặc nhà không có bản vẽ và cần lập lại sơ đồ, ghi lại nhãn aptomat.
• Aptomat hay chống giật nhảy lặp lại, tủ điện nóng hoặc có mùi lạ; nếu có mùi khét, làm ngay theo bài ổ điện, thiết bị điện có mùi khét.