Nhúng ảnh
Dùng lại tự do theo giấy phép CC BY 4.0, giữ dòng ghi nguồn bên dưới.
<img src="https://quanlydien.com/kien-thuc/ky-thuat-dien/chon-aptomat-bao-nhieu-a/chon-aptomat-bao-nhieu-a.svg" width="600" height="404" alt="Chọn aptomat theo dây điện: dòng tải ≤ dòng định mức aptomat ≤ dòng dây chịu được">
<p>Ảnh: <a href="https://quanlydien.com/kien-thuc/ky-thuat-dien/chon-aptomat-bao-nhieu-a/">Quản Lý Điện</a>, CC BY 4.0</p>Chọn aptomat theo dây điện, không theo thiết bị: dòng định mức của aptomat phải từ dòng tải của mạch trở lên và không vượt dòng dây chịu được lâu dài (QCVN 12:2014/BXD, mục 2.6.3.1). Aptomat thường không cắt khi người bị giật; muốn chống giật cần thêm RCD hoặc RCBO loại 30 mA.
Aptomat bảo vệ cái gì trong mạch điện?
Aptomat (còn gọi là CB, MCB) bảo vệ dây điện khỏi hai loại quá dòng: quá tải và ngắn mạch. Aptomat không được thiết kế để bảo vệ người khỏi điện giật.
- Quá tải: dòng điện lớn hơn mức dây chịu được lâu dài, ví dụ cắm quá nhiều thiết bị vào một mạch. Dây nóng dần, lớp cách điện lão hoá, lâu ngày có thể cháy. Aptomat cắt sau một khoảng thời gian, dòng càng lớn cắt càng nhanh.
- Ngắn mạch (chập): dây pha chạm dây trung tính hoặc chạm đất, dòng điện tăng vọt gấp nhiều lần. Aptomat phải cắt gần như tức thì.
Dòng điện đi qua người khi bị giật nhỏ hơn rất nhiều so với dòng làm aptomat cắt. Catalogue Easy9 của Schneider ghi: chạm vào dây 230 V trong điều kiện khô, về lý thuyết khoảng 150 mA đi qua người, tức chưa bằng 1% dòng định mức của một aptomat 16 A, nên aptomat không nhận ra. Việc chống giật do thiết bị chống dòng rò đảm nhận, xem mục MCB, RCCB, RCBO bên dưới.
Vì bảo vệ dây, mỗi đoạn dây có tiết diện khác nhau cần aptomat phù hợp riêng: QCVN 12:2014/BXD (mục 2.6.3.2) yêu cầu đặt thiết bị bảo vệ quá tải ở chỗ dây đổi tiết diện, đổi cách lắp làm sức chịu dòng giảm đi. Đó là lý do nhà được chia thành nhiều mạch, mỗi mạch một aptomat, giải thích ở bài sơ đồ điện trong nhà. Các bài chọn, tính khác nằm ở mục kỹ thuật điện.
Chọn aptomat bao nhiêu A theo nguyên tắc nào?
Nguyên tắc chọn aptomat là: dòng tải của mạch nhỏ hơn hoặc bằng dòng định mức của aptomat, và dòng định mức của aptomat nhỏ hơn hoặc bằng dòng dây chịu được lâu dài.
QCVN 12:2014/BXD (mục 2.6.3.1), quy chuẩn bắt buộc cho điện nhà ở, viết thành hai điều kiện, giống hệt TCVN 7447-4-43:2010 (mục 433.1):
- IB ≤ In ≤ Iz
- I2 ≤ 1,45 × Iz
| Ký hiệu | Nghĩa | Lấy số ở đâu |
|---|---|---|
| IB | Dòng tải tính toán của mạch (A) | Cộng công suất thiết bị trên mạch, đổi ra A |
| In | Dòng định mức của aptomat (A) | Số in trên aptomat, ví dụ 16 trong C16 |
| Iz | Dòng dây chịu được liên tục lâu dài (A) | Bảng tra theo tiết diện, loại dây, cách đi dây |
| I2 | Dòng làm aptomat chắc chắn cắt trong thời gian quy ước (A) | Tiêu chuẩn sản phẩm hoặc nhà sản xuất |
Nguồn: QCVN 12:2014/BXD mục 2.6.3.1; TCVN 7447-4-43:2010 mục 433.1 (xem 26/9/2026).
Với aptomat gia dụng theo TCVN 6434-1:2018 (IEC 60898-1), dòng I2 bằng 1,45 lần In: ở mức này aptomat phải cắt trong vòng 1 giờ (Bảng 7, với In đến 63 A). Vì vậy khi đã chọn In ≤ Iz thì điều kiện thứ hai tự thoả. Tài liệu so sánh đặc tính cắt của ABB giải thích cùng cách này.
Điểm mấu chốt: sức chịu của dây quyết định trần của aptomat. Cùng một cỡ dây, đi nổi, đi trong ống hay âm tường, nhiệt độ quanh dây khác nhau thì Iz khác nhau, nên không có một con số "dây này đi với aptomat kia" dùng cho mọi nhà. Cách tra Iz ở bài tiết diện dây điện theo công suất; việc tra bảng và chốt cỡ là của thợ có chứng chỉ.
Aptomat bán ra được làm theo các cỡ chuẩn. TCVN 6434-1:2018 (mục 5.3.2) liệt kê các giá trị ưu tiên của dòng định mức: 6, 8, 10, 13, 16, 20, 25, 32, 40, 50, 63, 80, 100 và 125 A. Thợ chọn một cỡ trong dãy này nằm giữa IB và Iz.
Tính dòng tải của một mạch thế nào?
Dòng tải của một mạch tính bằng tổng công suất các thiết bị có thể chạy cùng lúc trên mạch đó, chia cho điện áp 220 V: I = P ÷ 220.
Công thức này đến từ công suất bằng điện áp nhân dòng điện, giải thích ở bài điện áp, dòng điện, điện trở là gì. Ví dụ với công suất lấy từ bảng công suất tham khảo của Quản Lý Điện (mức cao nhất):
- Mạch bếp có bếp từ 1 vùng 2.200 W, nồi cơm điện khi nấu 700 W, lò vi sóng 1.200 W chạy cùng lúc: 4.100 W ÷ 220 ≈ 18,6 A. Aptomat mạch này phải từ 18,6 A trở lên, và dây mạch này phải chịu được ít nhất bằng cỡ aptomat đó.
- Bình nóng lạnh trực tiếp 2.500–4.500 W: 2.500 ÷ 220 ≈ 11,4 A đến 4.500 ÷ 220 ≈ 20,5 A cho riêng một thiết bị. Số W của từng loại ở trang bình nóng lạnh tốn bao nhiêu điện.
Thiết bị có động cơ (máy lạnh, máy bơm, máy giặt) kéo dòng lớn hơn phép chia trên, vì phải tính thêm hệ số công suất: I = P ÷ (220 × cos φ). Ví dụ máy lạnh 1,5 HP ở mức 1.350 W, giả sử cos φ bằng 0,9: 1.350 ÷ (220 × 0,9) ≈ 6,8 A, thay vì 6,1 A nếu chia thẳng 220. Cos φ thật lấy trên nhãn hoặc tài liệu hãng; ý nghĩa của nó ở bài hệ số công suất là gì.
QCVN 12:2014/BXD có thêm vài yêu cầu riêng theo loại mạch:
- Mạch chiếu sáng trong nhà được bảo vệ bằng cầu chì hoặc aptomat có dòng định mức không lớn hơn 25 A (mục 2.1.14.4).
- Điều hoà không khí và đun nước nóng bằng điện trở phải có đường dây riêng từ tủ phân phối, có thiết bị bảo vệ tự cắt điện (mục 2.1.14.9).
Muốn biết một mạch đang thật sự tải bao nhiêu, thợ đo trên dây của mạch đó, cách làm ở bài đo dòng điện bằng ampe kìm.
Đường cong B, C, D trên aptomat nghĩa là gì?
Chữ B, C, D trước số ampe cho biết khoảng dòng điện làm aptomat cắt tức thời, tính theo bội số của dòng định mức In.
| Kiểu | Cắt tức thời khi dòng | Ví dụ loại 16 A |
|---|---|---|
| B | Trên 3 đến 5 lần In | Trên 48 A đến 80 A |
| C | Trên 5 đến 10 lần In | Trên 80 A đến 160 A |
| D | Trên 10 đến 20 lần In | Trên 160 A đến 320 A |
Nguồn: TCVN 6434-1:2018 (IEC 60898-1:2015) mục 5.3.5, Bảng 2; cột ví dụ = 16 A nhân bội số (xem 26/9/2026).
Theo Bảng 7 của cùng tiêu chuẩn, ở đầu dưới của khoảng (3, 5, 10 lần) aptomat không được cắt trong 0,1 giây; ở đầu trên (5, 10, 20 lần) aptomat phải cắt trong dưới 0,1 giây. Phần quá tải giống nhau cho cả ba kiểu: ở 1,13 lần In không cắt trong 1 giờ, ở 1,45 lần In phải cắt trong 1 giờ.
- Vì sao có nhiều kiểu: động cơ, máy nén khi khởi động kéo dòng vọt lên trong chốc lát. Kiểu B có ngưỡng thấp nên dễ nhảy khi bật những thiết bị này; ABB ghi kiểu C chỉ chịu được xung dòng tới 5 lần In.
- Vì sao không chọn D cho chắc: ngưỡng càng cao thì dòng chập phải càng lớn aptomat mới cắt nhanh. Tài liệu ABB lấy ví dụ ổ cắm bảo vệ bằng aptomat D16 cần dòng ngắn mạch ít nhất 320 A; dây dài, dây nhỏ có thể không đạt mức đó.
Chọn kiểu nào cho mạch nào phụ thuộc dòng khởi động trong tài liệu hãng thiết bị và chiều dài, cỡ dây; đây là phần thợ có chứng chỉ tính khi thiết kế tủ.
MCB, RCCB, RCBO khác nhau thế nào? RCBO là gì?
MCB chỉ bảo vệ quá tải và ngắn mạch; RCCB chỉ cắt khi có dòng rò (chống giật); RCBO làm cả hai việc trong một thiết bị.
| Thiết bị | Quá tải, ngắn mạch | Dòng rò, chống giật |
|---|---|---|
| MCB (aptomat thường) | Có | Không |
| RCCB (chống giật) | Không | Có |
| RCBO (chống giật có bảo vệ quá dòng) | Có | Có |
Tiêu chuẩn: MCB theo TCVN 6434-1:2018 (IEC 60898-1), RCCB theo TCVN 6950-1:2007 (IEC 61008-1), RCBO theo TCVN 6951-1:2007 (IEC 61009-1); tra tại Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam, đều còn hiệu lực (xem 26/9/2026).
RCD là tên chung của thiết bị chống dòng rò (QCVN 12:2014/BXD mục 1.4.24); ở Việt Nam người ta còn quen gọi là ELCB hay "aptomat chống giật". Thiết bị này so dòng đi vào và dòng quay về: lệch nhau quá ngưỡng, tức có dòng rò xuống đất hoặc qua người, thì cắt.
Chọn giữa hai cách lắp là quyết định thiết kế:
- Một RCCB đặt trước một nhóm aptomat: catalogue Easy9 của Schneider ghi một RCCB bảo vệ được nhiều mạch khi lắp phía trước nhóm aptomat. Đổi lại, rò điện ở một mạch sẽ cắt cả nhóm. RCCB không có bảo vệ quá dòng nên vẫn cần aptomat hoặc cầu chì phù hợp đi kèm.
- Mỗi mạch một RCBO: rò ở mạch nào chỉ mạch đó mất điện; catalogue trên ghi RCBO lắp thay được cho aptomat để bảo vệ trọn một mạch.
QCVN 12:2014/BXD mục 2.3.3.2 yêu cầu dùng RCD loại tác động bằng dòng điện, không dùng loại tác động bằng điện áp. Các thiết bị này nằm trong tủ ra sao, ở bài tủ điện gia đình gồm những gì.
Aptomat chống giật 30 mA cần lắp ở đâu?
Loại chống giật dùng để bảo vệ người có dòng rò tác động không quá 30 mA, bắt buộc ở các mạch dưới đây theo quy chuẩn và tiêu chuẩn hiện hành.
| Nơi, mạch | Yêu cầu | Nguồn |
|---|---|---|
| Nhà theo sơ đồ nối đất TT, TN-S | Phải lắp RCD chống sự cố chạm vỏ | QCVN 12:2014/BXD mục 2.4.2.2 |
| RCD dùng làm bảo vệ bổ sung | Dòng rò tác động không quá 30 mA | QCVN 12:2014/BXD mục 2.4.2.6 b |
| Mạch có dùng dụng cụ cầm tay | RCD không quá 30 mA | QCVN 12:2014/BXD mục 2.3.3.4 |
| Khu vực bồn tắm, vòi hoa sen | RCD không quá 30 mA cho tất cả các mạch | QCVN 12:2014/BXD mục 2.10.2.4 |
| Ổ cắm đến 20 A cho người dùng chung | Bảo vệ bổ sung bằng RCD 30 mA | TCVN 7447-4-41:2010 mục 411.3.3 |
| Thiết bị di động đến 32 A dùng ngoài trời | Bảo vệ bổ sung bằng RCD 30 mA | TCVN 7447-4-41:2010 mục 411.3.3 |
Nguồn: QCVN 12:2014/BXD (Thông tư 20/2014/TT-BXD) và TCVN 7447-4-41:2010 (IEC 60364-4-41:2005), đều còn hiệu lực (xem 26/9/2026).
Chống giật 30 mA là lớp bảo vệ bổ sung, không thay được nối đất: TCVN 7447-4-41:2010 mục 415.1.2 ghi rõ RCD không được coi là biện pháp bảo vệ duy nhất. Hai lớp này phối hợp thế nào ở bài nối đất an toàn là gì.
Chủ nhà tự kiểm được cơ cấu cắt bằng nút TEST (thường ghi chữ T) trên RCCB, RCBO: bấm khi có điện, cần gạt phải nhảy ngay; không nhảy thì gọi thợ. Cách bấm an toàn và bao lâu bấm một lần ở mục nút TEST của chống giật.
Đọc nhãn aptomat: C16, 6000, 230 V nghĩa là gì?
Nhãn aptomat cho biết kiểu cắt tức thời, dòng định mức, khả năng cắt ngắn mạch và điện áp; đây là việc chủ nhà tự làm được, chỉ cần nhìn mặt trước aptomat.
| Trên nhãn | Nghĩa |
|---|---|
| C16 (hoặc B16, D16) | Chữ = kiểu cắt tức thời, số = dòng định mức 16 A; tiêu chuẩn quy định ghi số không kèm chữ A |
| 6000 (có khi ghi 6 kA) | Khả năng cắt ngắn mạch danh định 6.000 A; các mức chuẩn đến 10.000 A là 1.500, 3.000, 4.500, 6.000, 10.000 A |
| 230 V hoặc 230/400 V | Điện áp danh định; tiêu chuẩn cho phép đọc 230 V là 220 V, 400 V là 380 V |
| Nhiệt độ, ví dụ 40 °C | Chỉ ghi khi nhiệt độ chuẩn khác 30 °C |
| 30 mA, IΔn (trên RCCB, RCBO) | Dòng rò làm thiết bị cắt |
Nguồn: TCVN 6434-1:2018 mục 6 (ghi nhãn), 5.3.1, 5.3.4.1 (xem 26/9/2026).
Khả năng cắt ngắn mạch (con số 6000) phải không nhỏ hơn dòng ngắn mạch lớn nhất có thể xảy ra tại chỗ lắp aptomat (QCVN 12:2014/BXD mục 2.3.4.2; TCVN 7447-4-43:2010 mục 434.5.1). Dòng ngắn mạch tại nhà phụ thuộc lưới và khoảng cách tới trạm biến áp, thợ và Điện lực xác định được, chủ nhà không tự đo.
Aptomat được hiệu chuẩn ở 30 °C. Tài liệu ABB ghi khi nhiệt độ quanh aptomat cao hơn, dòng làm việc cho phép giảm khoảng 6% cho mỗi 10 °C, và nhiều aptomat lắp sát nhau cùng tải nặng cũng phải giảm dòng. Tủ điện đặt chỗ nóng là một lý do aptomat nhảy dù tải chưa vượt số ghi trên nhãn.
Aptomat hay nhảy có nên thay loại lớn hơn không?
Không. Aptomat nhảy là đang làm đúng việc: báo mạch quá tải, chập hoặc rò điện. Thay aptomat lớn hơn mà dây giữ nguyên là bỏ lớp bảo vệ cuối cùng của dây.
Ví dụ aptomat đang đúng cỡ với dây, đổi sang loại lớn hơn một bậc thì In vượt Iz, trái điều kiện ở mục 2.6.3.1 của QCVN 12:2014/BXD. Dây chạy quá sức chịu, nóng lên từng ngày mà aptomat không cắt, cho tới khi cách điện hỏng hoặc cháy. Giữ cần gạt, chèn, buộc cho aptomat khỏi nhảy còn nguy hiểm hơn.
Chủ nhà tự làm được:
- Ghi lại aptomat nào nhảy, lúc đang bật thiết bị nào; rút bớt thiết bị trên mạch đó rồi gạt lại một lần.
- So tổng công suất đang cắm trên mạch với số ghi trên aptomat theo cách tính ở mục trên.
- Để ý dấu hiệu nóng, mùi khét ở ổ cắm, phích cắm: xem bài ổ cắm nóng có nguy hiểm không.
Phải gọi thợ có chứng chỉ khi: aptomat nhảy lại ngay sau khi gạt lên, nhảy khi không cắm gì thêm, chống giật nhảy liên tục, hoặc aptomat, dây, tủ điện nóng, có mùi khét. Việc đo đạc, tìm chỗ chập, rò, thay aptomat, đổi dây hay tách mạch đều thao tác trên mạch điện, phải do thợ làm.